شاخص H-Index چیست؟

 اچ ایندکس بهره‌وری و تاثیر‌گذاری علمی دانشمندان را به صورت کمی نمایش می‌دهد. این ایندکس بر پایه مقالات پر استناد افراد و تعداد استناد شدن آن مقالات توسط دیگران محاسبه می‌شود. از این ایندکس می‌توان برای تاثیر گذاری علمی گروهی از دانشمندان نیز بهره برد. به این معنی که ایندکس اچ حتی برای محاسبه تاثیر گذاری علمی دانشگاه‌ها و دانشمندان یک کشور نیز قابل استفاده است. این ایندکس توسط یک فیزیک‌دان به نام Jorge E. Hirsch در سال 2005 میلادی پیشنهاد شده است. از این جهت گاهی با نام‌های هیرش ایندکس یا مقدار هیرش شناخته شده است. محاسبه ایندکس اچ بر پایه توزیع استنادات داده شده به آثار منتشره یک فرد یا گروهی از افراد صورت می‌گیرد. به زبان دقیق‌تر، وقتی ایندکس شخصی به میزان h است، یعنی تعداد h مورد اثر انتشاراتی (مثل مقاله) دارد که به هر کدام از آن‌ها h بار استناد شده است. مثلا اگر می‌گوییم ایندکس تاثیرگذاری علمی فردی از طریق ایندکس اچ به میزان 5 محاسبه شده است، منظورمان این است که این شخص 5 اثر انتشاراتی، مثل مقاله، دارد که به هر کدام از این 5 مقاله، 5 بار استناد شده است.
اگر بخواهیم ایندکس اچ را روی محور نشان دهیم، در محور افقی(x) که از صفر درجه بندی می‌شود،هر عدد نشانگر تعداد مقالاتی است که توسط دیگران n بار مورد استناد قرار گرفته است. مثلا عدد 3 روی محور xها به این معنا است که 3 مقاله از این فرد وجود دارد که n بار مورد استناد قرار گرفته است. در محور عمودی یا همان محور yها، تعداد استناد شدن وجود دارد. این محور نیز از صفر درجه بندی می شود. نقطه h روی این محور آن‌جایی است که مقدار روی محور xها و yها مساوی هم بشود. مثلا 10 مقاله وجود دارد(محور xها) که 10 بار مورد استنادقرار گرفته است(محور yها). در این‌جا ایندکس فرد یا گروه مورد بررسی 10 است.
 
در واقع،h-index يكي از شاخص‌هاي جديد علم‌سنجي است كه علاوه بر اندازه‌گيري توليدات علمي افراد، ميزان تأثير (impact) علمي افراد را نيز مشخص مي‌كند. اين شاخص در سال 2005 ميلادي توسط پروفسور Hirsch، فيزيكدان دانشگاه كاليفرنيا ارايه شد.

شاخص h-index بر اساس توزيع استنادات (citations)اسناد (documents)منتشر شده يك محقق تعيين مي‌شود. اين شاخص براي گروهي از محققان مانند يك دپارتمان، مركز يا دانشگاه نيز قابل محاسبه است.

بنا به تعريف، چنانچه h مقاله از Np مقاله يك محقق هر كدام داراي حداقل h استناد باشند و مابقي مقالات وي يعني Np-h مقاله وي هر كدام كمتر از h بار استناد شده باشند، محقق داراي نمايه‌اي معادل h است. براي مثال چنان‌چه h-index محققي 5 باشد، مفهوم آن اين است که اين محقق حداقل 5 مقاله منتشر شده دارد که هرکدام حداقل 5 استناد دارند. به عبارت ديگر ساير مقالات اين محقق کمتر از 5 استناد دارند.

بنابراين h-index نتيجه تعادل بين تعداد انتشارات و تعداد استنادات به ازاي هر مقاله است. اين شاخص به منظور ارتقاي ساير شاخص‌هاي اندازه‌گيري علم مانند تعداد كل مقالات و تعداد كل استنادات طراحي شده است تا محققان تأثيرگذار را از آنهايي كه صرفاً تعداد زيادي مقاله منتشر مي‌كنند، متمايز كند. اين شاخص براي مقايسه محققان با حيطه كاري يكسان كاربرد دارد.

پايگاه‌هاي اطلاعاتي تحت وب براي محاسبه اين شاخص شامل ISI: Web of Science، Scopus و GoogleScholarمي‌باشند كه دسترسي به دو مورد اول با عضويت و مورد آخر به صورت دسترسي آزاد و با استفاده از نرم‌افزار publish or perish امكان‌پذير است.